Экзамены ситиһиилээхтик туттарыы (төрөппүккэ сүбэлэр)

Экзамен диэн тыл латинскайтан перевода «испытание» диэн. Онтон ханнык ба5арар киьи билиитин тургутан көрүү – бу стрессовай ситуация буолар. Ханнык баҕарар стрессовай ситуация психологическай арыаллааһынтан, өйөбүлтэн тутулуктанар.

 Бэлэмнэнии хайдах баран иһэрэ уонна ситиһиилээхтик туттарыы оҕоттон бэйэтиттэн, бэлэмниир учууталтан уонна төрөппүт  өйөбүлүттэн улахан тутулуктаах.

Государственнай итоговай аттестация тестовай уонна суругунан улэ технологияларыгар олоҕурар. О5о 3-4 чаас устата чахчы даҕаны улахан объемнаах улэни толорор.   Урут нуучча тылыгар традиционнай экзаменна биьиги 3 чаас ойтон суруйууну онорор эбит буоллахпытына билигин  ити кэм устатыгар о5о 3 тогул элбэх объемнаах улэни толороро ирдэнэр.

 Бу кэмҥэ о5олорго сурун кыһалҕалара сурэҕэлдьээһин, долгуйуу, паникалааһын ол түмүгэр сылаарҕааһын буолар. Мөлтөх доруобуйалаах, иммунитета түспүт оҕо ыарытыйыан да сөп.

Төрөппүт өйөбүлэ диэн туохха сытарый? Өйөбүл диэн оҕоҕо эрэнии, итэҕэйии.  Кыратык саарбахтыыр санаалардаах, долгуйар да буоллахпытына ону оҕоҕо кун аайы этэрбит, таһаарынарбыт сыыһа. «Хайаан сатаан туттарыаххыный, куну быһа таах сылдьаҕын, тугу ситиһиэххиний, бэйэн кэһэйиэн уонна да атын сотору сотору туттар этиилэрбититтэн бэйэбит эрэ чэпчиибит, арыый уоскуйабыт, этэрбитин эппит курдук сананабыт. Онтон оҕобутугар ити тыллартан сэниэ, сөптөөх толкуй киирбэт. Төттөрутун, бэйэтин сыаналанара намтыыр,  баҕа санаатын баттыыр, хайдах эмэ гынан  экзамены  мүччү көппүт киьи диир биир о5о.  Иккис о5о утарылаһар, куруубайдыыр. Бэлэмнэнэртэн төрүкү да аккаастаныан соп. Хайдах эмэ туттарар инибин, суох буоллаҕына суох буоллаҕа дии эрэ диэн эппиэтинэн мунурданар. Үһүс о5о саната суох дэлби бэлэмнэниэ, долгуйуо, элбэх энергиятын, күүьүн-күдэҕин ууран дьарыктаныа. Саамай эппиэтинэстээх кэмҥэ кэлэн эт-хаан өттунэн сылаарҕааьына,  төроппүтүн эрэммэт санаатын кытта холбоһон оҕону хатыйан туһэрэллэр. Быһааран эттэххэ, экзамен кэмигэр оҕо долгуйарыттан былчыннара аьары күүрэннэр толкуйдуур дьоҕурун сүтэрэр, билэрин да билбэт буолан хаалар. Төрдүс оҕо бэйэбитин тылынан уоскутар, билэбин, ааҕабын, толорбутум диэн тургэн эппиэттэри биэрэр. Биьиги онон сөп буолан сылдьабыт. Дьинэр ити эппиэт оруна суох буолуоҕун, мээрилээн бүттүн эрэ диэн бэриллибит эппиэти билбэккэ, аахайбакка хаалабыт.  Кыра баалга суруйдаҕына эбэтэр төрүт да сатаан туттарбатаҕына, соһуйуу буолар.

Тугу гынабыт? Хайдах көмөлөһөбүт?

О5ону өйүүр тыллар бааллар: Мин эйиэхэ итэҕэйэбин, мин эйигин билэбин, үөрэттэххинэ үчүгэйдик өйдүөҕүн». Маны таһынан  оҕону көхсүттэн имэрийэн, сыллаан, сирэй мимикатынан эмиэ итэҕэйэрбитин, эрэнэрбитин биллэриэхпитин сөп. Маны оҥорорго саамай сурунэ кыра оҕону атаахтатар курдук сыллаатахха-уураатахха оҕо эппиэтинэһин туһэрэбит, төттөрүтүн атаахтаан бэйэбитин манипулируйдаан киирэн бараллар. Улаатан эрэр оҕоҕо эрэнэргитин биллэрэр хамсаныы буолара биллиэхтээх, оҕо эһиги тапталгытыгар, эрэнэргитигэр эппиэтинэһи ылыныахтаах. О5о дьарыктанар кэмигэр аттыгар олорон тэннэ бэйэ улэтин (телефоҥҥа буолбатах) онорор эмиэ икки өттуттэн таһаарыылаах буолара биллэр.

Экзамен буолар кэмигэр төрөппүт долгуйара оҕоҕо наһаа бэриллэр. Улахан киһи эрдэттэн долгуйара төттөрүтун учугэй, наадалаах кэмнэ бэйэтин эмоциятын туттунан результата учугэй буолар. Онтон подросток о5о сааьын уратытынан төттөрүтүн эрдэ биллэрбэт эрээри экзамен кэмигэр киирэн дьэ ыһыллыан сөп. Ол эбэтэр толкуйдуур, өйүгэр тутар дьоҕурдара, болҕомтото кыайан холбоммокоо, оҕо билэрин да сатаан оҥорумуон сөп..

Дьарыктанар кэмин бастатан туран төрөппүт хонтуруолга ылыан наада. Дьиэҕэ дьарыктаналларыгар усулуобуйата оноруҥ. Кыаллар буоллаҕына саҥа остуолла, олоппосто, специальнай лампата атыылаһын. Ити хамсаныы оҕоҕо бэлэмнэнии улахан оруоллааҕын өйдөтуө уонна дьонум өйүүллэр диэн санаатын бөҕөргөтүө.  Штораны, обойу санардыахха сөп. Мэйии улэтин кууһурдэр дьуһүннэр араҥас уонна халлаан күөҕэ буолаллар.

Хас биирдии киһи сова уонна жаворонок диэн арахсар. Ким эрэ сарсыарда эрдэ туран улэтин-хамнаһын бутэрэр, киэһэ эрдэ сылайар, онтон ким эрэ сарсыарда нэһиилэ турар, аргыый аҕай сылдьар, киэһэтин хамсанара түргүүр, улэтэ-хамнаһа дьэ киирэр. Бу айылҕаттан оноһуубутун хайаан да сөпкө туһанарбыт наада. Мэйиибит ылынар, эппит – сииммит хамсаныыта бу кэмҥэ күүһүрэр.

Аһылыкка эмиэ болҕомто уурар оруоллаах. Аҥардас доширак курдук астары сии сии тот эрэ сылдьыы өй улэтин күүһүрдүбэт, дьарыктанарга көмөлөспөт. Ас көрүҥүн уларытан витаминнаах аһылыгы сииллэрин кыалларынан тэрийии – төрөппүт ьиир сүрүн эппиэтинэһэ.. Балык, творог, орехи, курага мэйии улэтин күүһүрдэллэр.

Үөрэтэр темаларын күннэринэн аттарарга көмөлөһүөххүтун сөп, бириэмэлээн, режимнээн сылдьарын ирдээн. Манна  туһалаах оруолу ылыан сөп илии  (хары) чаһыта. Бириэмэни көрөөрү телефон хостоон баран устунан киьи аралдьыйар, онноо5ор улахан да дьоҥҥо  оннук баар.

Дьарыктанарга учебнай пособиелары, интернеттан материалы ылары өйөөн. Пробнай тестированиеларга кытыннаран үөрүйэхтэрин сайыннарарыгар кыһаллын. Ыгылыйбакка, ыксаппакка,  оҕоҕутун өйдөөн, ис сүрэххититтэн көмөлөстөххүтүнэ оҕоҕут тургутуулары этэҥҥэ ситиһиилээхтик туттарыаҕа.  

 

М.Ю. Постникова

Ытык-Күөл 1 нүөмэрдээх орто оскуолатын психолога